Sudety Zachodnie - to miejsce, gdzie działamy. W jednym miejscu, ale w różnym czasie.





Rubecal
Pierwsza mapa Śląska Martina Helwiga - małe sprostowanie.
autor: Jacek Małańczuk

Mapa Helwiga Historia pierwszej nowoczesnej mapy Śląska jest powszechnie znana. Służący jako logo "Korkonoszy" wizerunek Ducha Gór pochodzi właśnie z mapy Martina Helwiga. Warto jednak wiedzieć o jeszcze jednym szczególe. Z opisów można się dowiedzieć, że jedyny istniejący oryginalny egzemplarz pierwszego wydania z 1561 roku, który znajdował się w Bibliotece Miejskiej we Wrocławiu, zaginął w 1945 roku i można go uznać za zniszczony. Jest to prawda ale istnieje jednak jeszcze jeden egzemplarz oryginału. Został niedawno odnaleziony w Krajowej Bibliotece w Karlsruhe, opisany, wydano także jego faksymile. Jest to dobra okazja do przyjrzenia się bliżej samej mapie, a przy okazji przypomnienia osoby kartografa-amatora Martina Helwiga. Jego dzieło wzbudzało zainteresowanie od samego początku, szczególnie w krajach niemieckich, a i po 1945 roku zwrócono uwagę na jego wartość.

Martin Helwig

Helwig urodził się 5 listopada 1516 roku w Nysie, a zmarł 26 stycznia 1574. Z jego młodości znamy jedynie kilka dat. W 1526 roku został zapisany jako student na Uniwersytet Jagielloński. Nie wiadomo, czy zakończył studia w Krakowie czy w Wittenberdze. Poszukiwania dobrze płatnej pracy zawiodły go do Świdnicy, gdzie od 1544 roku był nauczycielem, potem do Legnicy i wreszcie w 1552 do Wrocławia. Zatrudniony został w ewangelickiej szkole parafialnej Marii Magdaleny, tej samej która przekształcona została 30 kwietnia 1643 w Gimnazjum Św. Marii Magdaleny (Magdalenaeum), a której kontynuatorką było tzw. Nowe Gimnazjum Św. Marii Magdaleny (dzisiejsze LO nr II) na ulicy Parkowej (zwracam uwagę na ciągłość tradycji - szkoła działała prawie 700 lat). Od 1560 roku do swojej śmierci Helwig pełnił w tej szkole funkcję rektora. Zaproszenie do Wrocławia poprzedziła sława Helwiga jako pedagoga, poza wysokością dochodu jaki mógł uzyskać, miał tutaj okazję kontaktować się z uczonymi humanistami tego okresu. Konieczność utrzy mania licznej rodziny (ośmioro dzieci) wymuszała szukanie także innych źródeł dochodu, stąd Helwig pisywał okolicznościowe poematy i układał horoskopy. Oprócz mapy Śląska Helwig opracował także w 1561 roku mapę Włoch, głównie jako pomoc dydaktyczną. Nie było to zresztą oryginalne opracowanie, a jedynie przeróbka odpowiedniej mapy Ptolemeusza. W 1564 roku wydany został zeszyt "Omówienie map Śląska", stanowiący załącznik do mapy i zawierający wskazówki co do korzystania z map i obszerne zestawienie współrzędnych geograficznych wszystkich śląskich miejscowości, zamków i klasztorów. Ta praca została wznowiona w 1738 roku przez uczonego Christiana Runge w suplemencie do wznowienia mapy Śląska.

Motywacja i okoliczności powstania mapy

Na początku "Omówienia..." Helwig wyjaśnia swoją motywację do zajmowania się kartografią: "przede wszystkim służy ta mapa zrozumieniu historii starej i nowej kraju i jego sąsiadów (...) Przydaje się podczas podróży przy szukaniu drogi do właściwego miejsca (...) Wreszcie rozsądni ludzie mówią, że powinno się poznać własną ojczyznę." Mapa Helwiga powstała w tym samym czasie co pojawiające się pierwsze "prawdziwe" opracowania innych krajów niemieckich. Określenie "pierwsza mapa" jest o tyle prawdziwe, że faktycznie jako pierwsza w tym regionie sporządzona została na podstawie pomiarów i obserwacji terenowych, a nie jedynie na podstawie ogólnej wiedzy typu "Legnica leży o dwa dni drogi na zachód od Wrocławia". Martin Helwig spędził wraz z zespołem ludzi na pomiarach i obliczeniach trzy lata. Na swojej dedykacji na mapie opisał czasochłonne trudy, wysokie koszty, brak pomocy i wsparcia, które obciążały jego kartograficzne dzieło. Bez silnego finansowego wsparcia wrocławskiego urzędnika miejskiego Nikolausa Reh digera, któremu Helwig mapę dedykował, przedsięwzięcie nie mogłoby zostać ukończone. Rodzina Rehdiger należała do najbardziej wpływowych rodów patrycjuszy wrocławskich. Nikolaus Rehdiger, głowa rodziny i szef rodzinnego interesu, był w 1555 roku burmistrzem, a przez następne trzy lata naczelnikiem prowincji śląskiej. Jego wpływowa firma miała filie w Antwerpii i Gdańsku. Brat Nikolausa, Thomas Rehdiger (1540-1576), uczony humanista, gromadził księgozbiór oferujący liczne bibliofilskie i kartograficzne rarytasy, na przykład mapę świata Mercatora. Jego zbiory przekształcone zostały później w bibliotekę miejską.

Mapa Śląska

Projekt mapy został wycięty w drewnie przez H.Krona (tyle mówi sygnatura na mapie), a wydrukowany przez Johanna Creutzigera w Nysie. Matryca nie była jednolita ale składała się z czterech części dla samej mapy i ośmiu fragmentów obramowania. Całość zajmuje 816 na 669 mm, sama mapa 725 na 575 mm. Zewnętrzna ramka zawiera, wplecione w girlandy, snopy, smoki, putti i arabeski, 28 herbów - 14 dawnych księstw śląskich i ich stolic - Wrocławia, Cieszyna, Raciborza, Świdnicy, Jawora, Opola, Żagania, Głogowa, Oleśnicy, Ziębic, Brzegu, Legnicy i Nysy. Wewnętrzna strona ramki poza oznaczeniami stron świata, zawiera podział co 2'. Jeśli chodzi o współrzędne geograficzne, to warto zwrócić uwagę na zakres długości geograficznej - od 37°14' do 42°52' długości wschodniej. Te wartości różnią się od tych do których jesteśmy przyzwyczajeni, gdyż mierzone są od zerowego południka Ferro, znajdującego się na zachód od Greenwich o 17°40', a przyjmowanego przez większość kartografów aż do 1884 roku. Pomiędzy ramką i girlandami skartowanych zostało osiem miast, które nie zmieściły się bezpośrednio na obszarze mapy - między innymi Kraków, Poznań i Ołomuniec. Bogato ukształtowane obramowanie mapy jest podobne do ram map Europy Waldseemüllera z 1520 i Bawarii Aventina z 1523 roku. Być może, że Helwig posłużył się nimi przy projektowaniu własnej. Pierwsze przedstawienie Śląska nie posiada żadnego tytułu. Jest natomiast 18-wierszowy kartusz z dedykacją dla "sponsora", Nikolausa Rehdigera. Ta dedykacja powtórzona jest również w drugim wydaniu z 1605 roku jak i wszystkie inne wydania powtarzają ją. Pod ramką z kartuszem znajduje się sygnatura drzeworytnika "H.Kron". Na lewo narysowany jest kompas ze stronami świata. Jego okrąg jest podzielony na połowy, każda z podziałem na dwanaście części. Igła wskazuje aktualny dla czasów Helwiga kierunek deklinacji magnetycznej - na wschód. Dolny mniejszy kartusz zawiera cesarskie pozwolenie na druk mapy: "Za Cesarza Rzymskiego przyzwoleniem z odrębnymi przywilejami dla Korony Czeskiej na dziesięć lat. W Nysie przez Johanna Creutziga". Później ten przywilej zastępowany był każdorazowo przez nazwiska drukarza lub wydawcy. Przywilej nie stanowił żadnej ochrony przed wykonywaniem dalszych, ówcześnie dobrze się sprzedających, pirackich kopii, sporządzonych miedzy innymi przez niderlandzkich kartografów. W dolnej części ramki z prawej strony znajduje się podziałka liniowa, wyskalowana dla odległości 20 mil (1 mila=7.4 km). Skala mapy wynosi około 1:530 000. Nad podziałką umieszczona została malownicza grupka trzech dziewcząt. Środkowa trzyma w prawej ręce cyrkiel, którym odmierza na podziałce odcinek długości dwu mil, a lewą ręką przytrzymuje herb rodziny Rehdiger ze złotym kozłem na czarnym polu. Prawy górny i lewy dolny narożnik mapy wypełnione są herbami królestw Czeskiego i Polskiego. Pozostali sąsiedzi prezentowani są jedynie przez nazwy Hungaria, Moravia, Lusatia. Helwig zorientował swoją mapę na południe, Odra płynie więc z góry na dół. Motywował to między innymi tym, że tak jest bardziej naturalnie, na przykład Górny Śląsk jest wtedy nad Dolnym. Na całej mapie znajduje się około trzysta sygnatur reprezentujących co większe miejscowości. Pozostałą część obszaru wypełniają przedstawione kopczykami góry, połacie lasów, pomiędzy którymi ledwie znajdzie się wolna przestrzeń. Na polskiej części mapy zaludnienie jest niewielkie, występują duże obszary leśne. Sieć rzeczna została w głównym zarysie przedstawiona prawidłowo. Na południu i południowym-zachodzie pokazany został masyw Sudetów, oddzielający Śląsk od Czech i Moraw. Jeśli chodzi o ukształtowanie terenu to można powiedzieć, że mimo stosowania dowolnie rozmieszczonych kopczyków, zachowane zostały proporcje przynajmniej pomiędzy niektórymi szczytami. Czytelne są Śnieżka w Karkonoszach, Ślęża z ruinami na szczycie, Śnieżnik znajdujący się na południowej krawędzi Kotliny Kłodzkiej, Jeseniki, morawskie Góry Odrzańskie ze źródłami Odry. U podnóża Karkonoszy umieścił Helwig śląskiego Ducha Gór Rübezahla z jelenimi rogami, racicami, ogonem i laską w rękach. Jest to najwcześniejsze przedstawienie tego bohatera podań ludowych. Do przedstawień sieci osadniczej dołączył Helwig, pod kartuszem z dedykacją, małą legendę z sygnaturami odpowiadającymi: miastu, klasztorowi, zamkowi i wsi. Tego samego zestawu sygnatur użył Fabricius w swojej mapie Moraw z 1569, stąd obydwa opracowania są do siebie podobne. Miasta są reprezentowane przez okrąg, stylizowaną panoramkę i nazwę. W niektórych przypadkach Helwig stosuje podwójne oznaczenia np. dla zamku i wsi. W panoramkach miejskich powtarza się motyw kościoła, kilku domów i murów miejskich wraz z bramami i basztami. Główne miasto Śląska reprezentowane jest przez największy rysunek. W przypadku miasta-twierdzy Kłodzka, Helwig jasno rozdzielił znajdujące się nad rzeką miasto i znajdującą się na górze starą twierdzę. Ciekawostką jest fakt, że powodowany swoją profesją nauczyciela, umieścił Helwig na wschód od Wrocławia, przy miejscowości Schmograu (Smogorzów) napis "SMOGRA PRIMA SILESIORV. SCHOLA 966", wskazanie rzekomej najstarszej szkoły na Śląsku. Pokazane są też miejsca uprawy chmielu koło Gliwic.

Wydania mapy Śląska

Ponieważ matryce mapy pozostawały we Wrocławiu przez dłuższy czas, mogły być wykorzystywane w późniejszych wydaniach. W każdym przypadku teksty obu kartuszy były zmieniane. Z pierwszego wydania mapy dzisiaj jest znany jedynie kolorowany, pergaminowy egzemplarz znajdujący się w Badischen Landesbibliothek. Egzemplarz należący do rodziny Rehdiger, znajdujący się we wrocławskiej bibliotece miejskiej, zaginął w 1945 roku i można uznać go za zniszczony. Trzecie wydanie z 1627 i czwarte z 1642, nie było dotąd odnalezione, prawdopodobnie ze względu na mały nakład. Godnym uwagi jest szóste wydanie z 1738, którym zajął się śląski historyk Christian Runge. W 1738 roku wydał on pracę "Pierwsza mapa Śląska Martina Helwiga wraz z opisem", skorzystał przy tym z broszury Helwiga z 1564 r. ("Omówienie mapy Śląska...). Ostatnie wydanie mapy zrobiono w 1889 jako faksymile szóstego wydania w drukarni Lesser we Wrocławiu. Fakt dokonania tego wydania dokumentuje głębokie wrażenie, jakie praca Helwiga wywierała wiele lat po pierwszym jej wydaniu.

Zapożyczenia mapy Śląska

Mapa Helwiga była znana także poza granicami Śląska w całej Rzeszy Niemieckiej, a także jeszcze dalej. Przez ponad dwieście lat kartografowie wykorzystywali ją jako podkład dla swoich opracowań. Znaczącym dla popularyzacji tej mapy było jej zapożyczenie do atlasu Orteliusa "Theatrum Orbis Terrarum", który wydano w oficynie wydawniczej Plantin w Antwerpii w 1570. Ortelius zamieścił w tytule wzmiankę o autorze i jego dobroczyńcy Rhedigerze. Również w tym atlasie nazwisko Helwiga wymienione jest jako jednego z dwudziestu trzech kartografów niemieckich spośród stu trzech osób ujętych w spisie. Mapa Helwiga została, w celu dopasowania do pozostałych w atlasie, zmniejszona w skali 1:1.2 i przeorientowana na północ. Również w najsłynniejszym atlasie XVI wieku, w Mercatora "Atlas sive Cosmographicae Meditationes..." z 1595 nie pomija samej mapy, łącząc ją z mapą Polski Grodzieckiego (1562) pod tytułem "Polonia et Silesia". Nie ma bezpośredniej wzmianki o Helwigu, a przy tym mylnie włączył do Śląska Hrabstwo Kłodzkie, które w tym czasie jeszcze należało do Korony Czeskiej. Dalsze kopie mapy, a także jej kopii w atlasie Orteliusa były wykonywane przez kartografów niderlandzkich, niemieckich i francuskich aż do końca XVII wieku. Ostatnie znaczące wykorzystanie pierwszej śląskiej mapy to jej zapożyczenie w "Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae" M.Meriana i M.Zeillera z 1650 roku. Widocznie autorzy nie mogli jeszcze wykorzystać nowej mapy Jonasa Scultetusa, zamieszczonej w atlasie Blaeu 1649.

Christian Runge napisał o naszej bohaterce w 1738 roku "że jest Matką wszystkich innych map Śląska i należy do cennych kuriozów w bibliotekach uczonych."

Literatura
M.Spata, Martin Helwigs Karte von Schlesien aus dem Jahre 1561,
Fachhochschule Karslruhe 1996,
J.Jańczak, Zarys dziejów kartografii śląskiej do końca XVIII wieku,
Instytut Śląski w Opolu 1976

© 2006 Korkonosze